Press "Enter" to skip to content

Vương Quốc Champa: Địa Dư, Dân Cư và Lịch Sử | Thay lời tựa

Pgs. Ts. Po Dharma

(EFEO – Viện Viễn Đông Pháp)

Gs. Ts. Pièrre-Bernard Lafont sinh ngày 17 tháng 2 năm 1226 tại Syrie (Trung Đông). Tốt nghiệp tiến sĩ luật học tại đại học Sorbonne và xuất thân từ Viện Chính Trị Học Paris, ông được bổ nhiệm vào Viện Viễn Đông Pháp với chức vụ thành viên khoa học chuyên về nền văn minh Đông Dương, đã từng có mặt nhiều năm tại Việt Nam kể từ 1953 để nghiên cứu về dân tộc Tây Nguyên và mối liên hệ với người Chăm sinh sống ở vùng duyên hải của vương quốc Champa.

Gs. Ts. P-B. Lafont cũng là người đã từng giữ chức giảng viên của Đại Học Văn Khoa Sài Gòn, quen biết rất nhiều học giả Việt Nam, trong đó có Gs. Nghiêm Thẩm, Gs. Nguyễn Thế Anh, Gs. Phạm Cao Dương, v.v. Bên cạnh đó, ông ta không ngừng góp phần với Linh Mục G. Moussay để thành lập Trung Tâm Văn Hóa Chăm tại Phan Rang vào năm 1969. Ông ta cũng rất thân cận với thiếu tướng Les Kosem, người gốc Chăm Campuchia nắm vai trò chủ động trong tổ chức Fulro, tức là phong trào đấu tranh nhằm phục hưng qui chế của dân tộc bản địa tại miền trung Việt Nam vào những năm 1964-1975. Từ mối​ liên hệ này, ông đã đứng ra đỡ đầu cho một số thành viên Fulro sang Pháp du học. Sự hiện diện của tôi tại đại học Sorbonne vào năm 1972 cũng nằm trong dự án này. Kể từ đó, ông ta là giáo sư hướng dẫn tôi cho đến ngày tốt nghiệp tiến sĩ vào năm 1986 và cũng là bậc thầy đã truyền lại cho tôi một kho tàng kinh nghiệm, từ cách sống làm công dân trong một quốc gia tân tiến và dân chủ, phương pháp lý luận và nhận định vấn đề trong ngành nghiên cứu khoa học cho đến khái niệm về vai trò của một người trí thức xuất thân từ vương quốc Champa đã bị xóa bỏ trên bản đồ. Đó là những công lao vô giá mà tôi không thể quên trong quãng đời của mình.

Nói đến lịch sử và nền văn minh Đông Dương thì người ta phải nhắc đến Gs. Ts. P-B. Lafont, một học giả có tầm hiểu biết sâu rộng và có ảnh hưởng lớn trong giới khoa học Pháp. Sau ngày nhậm chức giáo sư tại đại học Sorbonne vào năm 1966, ông ta thành lập Trung Tâm Lịch Sử và Nền Văn Minh Bán Đảo Đông Dương vào năm 1768 và tăng cường mối liên hệ với Viện Viễn Đông Pháp để hình thành một Chương Trình Champa Học vào năm 1980 đặt dưới quyền điều hành của tôi. Kể từ đó, ông ta trở thành cố vấn khoa học của tổ chức này, tập trung nhiều chuyên gia nhằm khôi phục lại công trình nghiên cứu Champa đã bị bỏ quên kể từ năm 1945 vì tình hình chiến tranh không cho phép. 

Năm 1988, qua lời đề nghị của Gs. Ts. P-B. Lafont, Viện Viễn Đông Pháp đã dời trụ sở Chương Trình Champa Học sang Kuala Lumpur và giao trách nhiệm cho tôi điều hành cơ quan này mà mục tiêu nhằm mở rộng thêm chủ đề nghiên cứu về mối liên hệ giữa vương quốc Champa và thế giới Mã Lai. Sau 30 năm hoạt động, Chương Trình Champa Học đã xuất bản tại Paris và Kuala Lumpur 20 công trình nghiên cứu về Champa hầu góp phần làm sáng tỏ lại di sản lịch sử và nền văn minh của vương quốc này:

  • Po Dharma, Phụ lục thư tịch văn bản Chăm cổ lưu trữ trong thư viện Pháp, Paris, 1981
  • Nhiều tác giả, Thư tịch tư liệu hoàng gia Panduranga viết bằng tiếng Hán, Paris, 1984
  • Po Dharma, Panduranga-Champa: Mối liên hệ với Việt Nam, 1802-1835 (Tập I và II), Paris, 1987
  • Nhiều tác giả, Kỷ yếu hội thảo Champa tổ chức tại đại học Copenhague, Paris, 1988
  • P-B. Lafont, Po Dharma, Thư tịch Champa và Chäm, Paris, 1989
  • Nhiều tác giả, Thế giới Đông Dương và thế giới Mä Lai, Kuala Lumpur, 1990
  • Nhiều tác giả, Vương quốc Champa và thế giới Mã Lai, Paris, 1991
  • Alaudin Majid, Po Dharma (chủ biên), Chế độ mẫu hệ Champa và Mã Lai, Kuala Lumpur, 1994
  • P-B. Lafont, Ismail Hussein, Po Dharma (chủ biên), Thế giới Mã Lai và thế giới Đông Dương, Kuala Lumpur, 1995
  • Po Dharma, G. Moussay, Abd, Karim, Sử Thi Inra Patra, Kuala Lumpur, 1997
  • Po Dharma, G. Moussay, Abd, Karim, Sÿ Thi Dewa Mano, Kuala Lumpur, 1998
  • Adi Taha, Po Dharma (chủ biên), Đồng phục Champa, dân tộc Đa Đảo tại Việt Nam, Kuala Lumpur, 1998
  • Po Dharma, Bốn từ vựng cổ Mã Lai-Chăm biên soạn tại vương quốc Champa, Paris 1999. dịch sang tiếng Mã và xuất bản vào năm 2000
  • Po Dharma, G. Moussay, Abd. Karim, Nai Mai Meng Makah hay là Công chúa đến từ Kelantan. Kuala Lumpur, 2000
  • Po Dharma, Abd. Karim, Nicolas Weber, Majid Yunos, Tái bản Văn học Chăm: Chuyện cổ tích, truyền sử thi và tác phẩm viết bằng thơ, Kuala Lumpur 2003
  • Po Dharma, Mak Phoeun (Chủ biên), Bản đảo Đông Dương và thế giới Mã Lai: mối liên hệ văn hóa và lịch sử, Kuala Lumpur, 2003
  • Po Dharma, Từ mặt trận giải phóng Thượng đến phong trào Fulro : Cuộc đấu tranh của dân tộc thiểu số ở miền nam Đông Dương (1955-1975), Paris 2005
  • G. Moussay, Ngữ Pháp Chăm, Paris, 2006
  • Po Dharma, Nicolas Weber, Abdullah Zakaria Bin Ghazali, Sử thi Um Marup, Kuala Lumpur, 2007
  • Po Dharma (chủ biên), Kỷ yếu hội thảo: Ngôn ngữ và chữ viết Chăm, Kuala Lumpur, 2007

*

Champa là vương quốc có nền văn minh cao độ nằm ở miền trung Việt Nam, đã từng đóng một vai trò chủ yếu trong tiến trình hình thành các quốc gia tại khu vực Đông Nam Á. Tiếc rằng độc giả hôm nay vẫn chưa tiếp thu một tác phẩm nào đáng được mang tên Lịch Sử Champa trong nghĩa rộng của nó.

G. Maspero là sử gia đầu tiên đã xuất bản vào năm 1928 một công trình mang tên Vương Quốc Champa trong đó tác giả chỉ bàn đến lịch sử của Champa cho đến ngày thất thủ của thành Đổ Bàn vào năm 1471. G. Coedes là học giả tiếp theo cũng quan tâm đến nền văn minh cổ đại Champa, nhưng ông ta chỉ trình bày lịch sử của Vương quốc Champa nằm trong lịch trình hình thành các quốc gia Ấn Hóa tại khu vực Đông Nam Á, xuất bản Vào năm 1964. Po Dharma là nhà nghiên cứu thứ ba đã ấn hành vào năm 1987 tác phẩm Panduranga-Champa: Mối liên hệ với Việt Nam, trong đó tác giả chỉ đặt trọng tâm đến mối quan hệ của Champa đối với cuộc Nam Tiến Của nhà Nguyễn kéo dài từ thế kỷ thứ XV cho đến khi Vương quốc này bị xóa bỏ trên bản đổ vào năm 1832.

Bên lề của ba tác phẩm khoa học này, lịch sử Champa cũng là chủ đề không ngừng xuất hiện trên làn sóng sách báo và mạng web viết bằng tiếng Việt mà nội dung chỉ là một thể loại văn chương dành cho quần chúng đại trà hay biểu tượng cho quan điểm của một số học giả tìm cách xây dựng lịch sử Champa theo lăng kính cá nhân của mình.

Để trả lời cho những khuyết điểm đó, Chương Trình Champa Học để nghị phải xây dựng lại lịch sử Champa một cách tổng thể, khoa học và khách quan, chia làm hai thời. kỳ rộ TỆt. Lịch sử Champa thời cận đại do tôi đảm trách qua chủ đề Từ mặt mặt giải phóng Thượng đến Phong trào Fulro ; Cuộc đấu tranh của dân tộc thiểu số ở miền nam Đông Dương (1955-1975), xuất bản tại Paris vào năm 2005. Lịch sử Champa thời cổ đại là tổng thể của những biến cố đã xảy ra từ ngày Champa lập quốc vào thế kỷ thứ II cho đến năm 1832. Đây là một công trình khoa học vô cùng khó khăn đòi hỏi một kho tàng hiểu biết sâu rộng về vương quốc này. Theo quan điểm của Chương Trình Champa Học, Gs. Ts. Lafont, một học giả chuyên về lịch sử và nền văn minh Đông Dương tại đại học Sorbonne (Paris) là người duy nhất trong giới khoa học Pháp mới có thể thực hiện dự án này. Chính đó là nguyên nhân giải thích cho sự ra đời của tác phẩm Vương Quốc Champa: Địa Dư, Dân Cư và Lịch Sử.

Sau 15 năm đầu tư vào dự án, Gs. Ts. P-B. Lafont quyết tâm, mặc dù đã gặp phải bao khó khăn về mặt sức khỏe vào thời điểm của tuổi quá cao, hoàn tất cho bằng được tác phẩm này vào năm 2007, trước khi ông ta từ trần vào năm 2008, thọ 82 tuổi. Đây là món quà quý giá mà Gs. Ts. P-B. Lafont đã để lại cho hậu thế hôm nay.

Vương Quốc Champa : Địa Dư, Dân Cư và Lịch Sử do Gs. Ts. P-B. Lafont thực hiện là tác phẩm lịch sử Champa đầu tiên mang tính cách tổng thể, kéo đài từ ngày lập quốc vào thế kỷ thứ II cho đến khi vương quốc Champa bị xóa bỏ trên bản đồ vào năm 1832. Đây là công trình mang tính cách Lược Sử Champa thì đúng hơn, vì mục tiêu của tác phẩm nhằm phục vụ cho quần chúng phổ thông, tập trung  từ giới sinh viên, các nhà nghĩa, cứu không chuyên vê Champa học, các giới thương gia và ngoại giao đoàn có mối liên hệ với Việt Nam cho đến độc giả thông thường muốn tìm hiểu về vương quốc Champa, Chính vì thế, nội dung và cách cấu trúc dàn bài của tác phẩm này rất ngắn gọn và sáng sủa hầu giúp độc giả tiếp thu nhanh chóng hơn những yếu tố cơ bản nằm trong tiến trình hình thành lịch sử và nền văn minh của vương quốc này.

Trong tác phẩm này, Gs. Ts. P-B. Lafont tự đặt mình vào vị trí của một sử gia để Xây dựng lại lịch sử Champa một cách khoa học và khách quan, bao gồm nhiều chủ đề liên quan đến sự tiến trình hình thành lịch sử của vương quốc Champa, từ yếu tố địa dư, nguồn gốc dân cư, di sản văn hóa, phong cách nghệ thuật, đời sống tâm linh, hệ thống tổ chức xã hội và gia đình cho đến thể chế chính trị của Champa. Gs. Ts. P-B. Lafont cũng không bỏ qua hệ thống phân kỳ lịch sử của vương quốc này, phân tích lại một cách khách quan mối liên hệ chính trỊ và quân sự giữa Champa và quốc gia láng giềng ở Phía bắc trong suốt chiều dài của cuộc Nam Tiến của dân tộc Việt, mà mục tiêu chỉ nhằm đưa lịch sử của vương quốc này trở về đúng với  vị Mi của nó. Kể từ đó, tác phẩm mang tựa đề Vương Quốc Champa : Địa Dư, Dân Cư và Lịch Sử do Gs. Ts. P-B. Lafont thực hiện trở thành một di sản văn hóa Champa vô cùng quý giá và cũng là kim chỉ nam dành cho những ai muốn biết đến lịch sử và nền văn minh của vương quốc này. 

Vương quốc Champa: Địa Dư, Dân Cư và Lịch Sử là tác phẩm viết bằng tiếng Pháp mang tựa đề Le Champa: Géographie – Population – Histoire do nhà xuất bản Les Indes Savantes ấn hành vào năm 2007 tại Paris. Tác phẩm này được chuyển ngữ sang tiếng Việt bởi ông Hassan Poklaun, một nhà trí thức Chăm tốt nghiệp từ trường trung học Pháp (Lycée Yersin, Đà Lạt), xuất thân từ Viện Quốc Gia Hành Chánh và cũng là người đã từng dịch sang tiếng Việt nhiều tác phẩm chuyên về Islam, nhất là Kinh Thánh Hồi Giáo. 

Bản chuyển ngữ sang tiếng Việt do ông Hassan Poklaun thực hiện là một công trình vô cùng khó khăn, vì phong văn  tiếng Pháp có cách cấu trúc riêng biệt. Chính vì thế, công tác phiên dịch tác phẩm này không thể dựa vào phương pháp “từ đối từ”, mà là trình bày lại một cách trung thực và chính xác ý tưởng nằm trong câu văn của tác giả hầu giúp độc giả tiếp thu nhanh chóng hơn nội dung của tác phẩm. Đây là một công trình nghiên cứu mang tính cách khoa học, thành ra bản chuyển ngữ sang tiếng Việt cũng thông qua một hội đồng có trách nhiệm đọc lại bản thảo, trong đó có Abd. Karim (Đại Học Putra, Mã Lai), Châu Văn Thủ (Tổng Thư Ký của Council for the Social – Cultural Development of Champa) và tôi, hâu nâng cao thêm giá trị và độ chính xác của tác phẩm này.