Đài dân bản địa Việt Nam | LỊCH SỬ DÂN TỘC KHMER | CHƯƠNG V - CHÂN LẠP HAY KAMPUCHEA? Lịch sử bản địa Press "Enter" to skip to content

LỊCH SỬ DÂN TỘC KHMER | CHƯƠNG V – CHÂN LẠP HAY KAMPUCHEA?

Vương quốc mà người Tàu gọi là Zhenla (真臘 – Việt đọc là Chân Lạp) là vương quốc thứ hai của người Khmer được người nước ngoài biết đến.

Tuy nhiên, như đã được đề cập ở các chương trước, đây không phải là triều đại thứ hai trong lịch sử hơn 40 thế kỷ của dân tộc Khmer, và hơn nữa tên gọi của Vương quốc (hay triều đại) này cũng không phải là «Zhenla» (Chân Lạp) như vẫn thường được gọi. Tuy nhiên, để tiện cho việc trình bày, chúng tôi xin vẫn dùng cái tên «Chân Lạp» trước và sẽ có cách giải thích nguồn gốc cái tên này cũng ngay trong chương này. 

Lịch sử về nguồn gốc vương quốc Chân Lạp hoàn toàn giống như Phù Nam (thực chất là vương quốc Angkor Borey, xin xem lại chương trước tại đây), từ nguồn gốc dựng nên vương triều là một Bà La Môn, lẫn  truyền thuyết về dòng họ quốc vương, thậm chí là việc sắp xếp xã hội, tôn giáo, nhà nước theo kiểu Ấn Độ thời đó. Nói cách khác, Chân Lạp hoàn toàn giống như Phù Nam về lịch sử, văn hóa, cấu trúc xã hội và thành phần sắc tộc.

Vương quốc Chân Lạp có diện tích rộng lớn. 

Tuy nhiên, cũng có giả thuyết cho rằng diện tích Chân Lạp chỉ nằm trong khu vực Vat Phou (hay Wat Phnom, tức Chùa Núi) mà ngày nay là tỉnh Champasak, miền nam nước Lào mà thôi. Khu vực này trước kia cũng được gọi là Champasak hay Pasak do trước đây vùng đất này thuộc quyền quản lý của một chúa xứ người Chăm và bị Chân Lạp đánh chiếm ngay trong thời kỳ đầu tiên trong công cuộc mở rộng biên giới xuống phía nam của mình.

Theo cuốn «Inventaire descriptif des monuments du Cambodge pour les quatre provinces du Siam oriental» (Mô tả bia ký của Kampuchea tại bốn tỉnh phía đông nước Xiêm) của nhà khảo cổ người Đan Mạch Erik Seidenfaden và Etudes d’Histoire d’Annam (Nghiên cứu lịch sử Annam) của Henri Maspero, Giáo sư Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp thì hồi thế kỷ thứ V và thứ VI, lãnh thổ vương quốc Chân Lạp bao gồm: Toàn bộ Đông Bắc Thái Lan, một phần phía Nam Lào, một phần lớn lãnh thổ phía Bắc của Kampuchea hiện nay.

Phần lãnh thổ nay thuộc Thái Lan, tương ứng với các tỉnh : Udon Thani , Ubon Ratchathani, Roi Et, Nakhon Ratchasima. 

Phần lãnh thổ nay thuộc Kampuchea, tương ứng với các tỉnh : Stung Treng, Kratié, và phía bắc Kampong Thom.

Vương quốc Chân Lạp xuất phát từ lưu vực thuộc nhánh thượng nguồn của sông Mekong, thuộc khu vực tỉnh Roi Et của Thái Lan ngày nay. Vương quốc này mở rộng lãnh thổ xuống phía Nam, chiếm luôn cả Phù Nam, sáp nhập Phù Nam vào lãnh thổ của mình.

Theo truyền thuyết, người thành lập vương quốc này là một Bà La Môn gốc Ấn tên là Kambu Swayambhuva (កម្ពុ​ស្វយំ​ភូវៈ –Kampu Svayamphuvéah). Ngài lấy một Tiên nữ Khmer tên là Mera( មេរៈ – Meréah) làm hoàng hậu. Hai vị Kambu – Mra thành lập vương triều đầu tiên của Chân Lạp, đặt tên là Suryavamsam  (សុរិយវាំង្សា –  Soryah Vaingsa) có nghĩa là đến từ Mặt Trời, trái ngược với vương triều vua Phù Nam, theo truyền thuyết được dựng lên bởi vua  Kaundinya vào hoàng hậu Sauma, trong đó «Sauma» (सोम) có nghĩa là Mặt Trăng.

Ở Chân Lạp, người ta tôn kính nữ vương Mera  hơn vua Kambu do chịu sử ảnh hưởng mạnh của nền văn hóa mẫu hệ mà người Khmer thừa hưởng từ hàng ngàn năm trước đó. Nhiều thế kỷ sau, người ta vẫn còn tôn kính «Mera».

Bột bài thơ được khắc trên bia đá bằng văn tự cổ, được xác định là được tạc hồi năm 948 Tây Lịch, thể hiện sự tôn thờ «Mera», được Giáo sư S. Cœdès dịch lại như sau :

«Tôi xin đảnh lễ Mera

Là tiên nữ cao quý nhất trong hàng tiên nữ

Đã được thần Shiva, thầy của ba cõi

Muốn làm một điều tốt lành nhất

Theo ích lợi của ba con mắt

Cho làm vợ của đại vương Kambu» 

Sự kiện thành lập vương quốc Chân Lạp cũng được người ta truyền thuyết hóa thành câu truyện «Preah Thaong Neang Neak» (ព្រះថោង នាង​នាគ). Câu truyện này kể rằng:

«Vương quốc Chân Lạp được «Preah Thaong» dựng nên. Ngày xưa, Preah Thaong là người con thứ ba trong số bốn hoàng tử của một vị vua xứ Ấn Độ. Do hiểu lầm nên hoàng tử có thái độ bất kính và bị vua cha đuổi ra khỏi vương quốc. Hoàng tử rời vương quốc, đi xuống phía nam, đến một vương quốc có vua là người Chăm, Preah Thaong đánh đuooir vua Chăm và lên làm vua. Sau đó Ngài lấy Neang Neak (នាងនាគ – Nàng Rồng), là con gái của Chúa Rồng​ (ភុជង្គនាគ – Bhujanganāga) làm hoàng hậu. Vị Chúa Rồng cũng có một vương quốc ở cỏi Rồng (tạm hiểu là Thủy cung như trong văn hóa Tàu-Việt) nằm dưới một hòn đảo tên là «Kok Thlok» (គោកធ្លោក) gần đó.  Chúa Rồng nuốt nước biển xung quanh hòn đảo này để lộ một dải đất rộng cho Preah Thaong và Neang Neak lập vương quốc ở đó. Kok Thlok trở thành thủ đô của vương quốc mới này».

Truyền thuyết «Preah Thaong – Neang Neak» là truyền thuyết của vương quốc Chân Lạp và không thể nhầm lẫn với truyền thuyết Hun Tian thành lập vương quốc Phù Nam hồi năm 50 Tây lịch, khi đó vẫn chưa có một vương quốc nào của người Chăm. Bởi vương quốc đầu tiên của vua người Chăm được dựng nên hồi năm 197 Tây lịch bởi vị nữ vương đầu tiên là Mara.

Dù thế nào đi chăng nữa thì tất cả các truyền thuyết trên đều là các dị bản, được sao chép lại từ truyền thuyết của người Ấn Độ. Chuyện Neang Neak đã được nhiều vương quốc của Ấn Độ như vương quốc của người Pallava và người Gupta kể trước đó. Ở Hy Lạp, người ta cũng có truyền thuyết tương tự như vậy. Nữ vương Echidna cũng là một mô-tuýp Neang Neak với một phần trên là người nữ và phần dưới là loài bò sát không chi (rắn) trước khi trở thành vợ của Heracles.

Vương quốc Chân Lạp là một nước nhỏ và là chư hầu của Phù Nam mãi đến thế kỷ thứ VII. Theo trật tự của các vương quốc của người Khmer thời bấy giờ, Chân Lạp phải tiến hành cống nạp hằng năm cho quốc vương Phù Nam. Mối quan hệ này được các vua của Chân Lạp gọi là «Quan hệ cống nạp», và họ luôn tìm cách phá bỏ mối quan hệ này. Vấn đề này được khắc trên bia đá của Đền Baksei Chamkrong, thuộc quần thể Angkor.

Tất cả các vị vua của Chân Lạp đều có ý muốn thoát khỏi vị thế chư hầu đối với Phù Nam, nhưng nổi trội và mạnh mẽ hơn cả là dưới triều đại của vua Bhavavarman, tức là từ năm 550 đến năm 600 Tây lịch.

Vị Quốc vương này là người đầu tiên liên kết hai dòng dõi Suryavamsa và Saumavamsa (thuộc dòng Kaundin-Sauma) tạo thành nền tảng dựng nên đế chế Angkor hùng mạnh.

Bhavavarman là cháu ngoại của Rudravarman, Quốc vương Phù Nam và là con của Vua Chân Lạp Viravarman. Nội dung này được ông Erik Seidenfaden dịch ra từ một bản khắc cổ trên bia đá tìm được ở sông Mun. 

Cơ sở này khẳng định rằng vua Viravarman không phải là con của quốc vương Phù Nam như ông Georges Cœdès từng viết và được ông A. Dauphin Meunier sao chép lại sau đó.

Khi quốc vương Phù Nam băng hà và do không có con trai nối ngôi, vua Bhavavarman cũng giành quyền nối ngôn vua Phù Nam do ngài cũng là hậu duệ hoàng gia Phù Nam.

Sự kiện này dẫn đến cuộc chiến giữa hai vương quốc Phù Nam và Chân Lạp. 

Tiếp sau đó, Cindrasena, em họ của vua Bhavavarman nối ngôi, lấy hiệu là Srimahindravarman tiếp tục công cuộc chinh phạt. Cuối cùng là Vua Isanavarman Đệ Nhất, con trai của Srimahindravarman đánh chiếm được thủ đô Angkor Borey, kết thúc cuộc chiến tranh của hai vương quốc vào năm 630.

Những người thừa kế Isanavarman là Bhavavarman Đệ Nhị (639 – 655), Jayavarman Đệ Nhất (655 – 686), và con trai của Ngài là vua Jayadevi. 

Vua Jayadevi là vị vua duy nhất của thời Angkor sử dụng từ «Kraom la-ong thuly jerng korn radaeng anh» (ក្រោម​មល្អងធូលី​ជើង កន់​រ៉ាដែង​អញ – Dưới bụi bàn chân của chúng ta, bậc tuyệt hảo) làm danh xưng (cũng như vua Tàu cho quần thần gọi mình là «Vạn tuế» hay «Bệ hạ», «Ngu hoàng», v.v…). 

Trong một bia đá được xác định là được lập hồi năm 731, vị vua này đã than phiền về Sự xáo trộn trong vương quốc và các tai ương của thời đó.  

Vương quốc Chân Lạp là vương quốc của người Khmer, có dân cư là người Khmer.

Theo sự hiểu biết và văn hóa của người Đông Á, đặc biệt là Trung Quốc và Việt Nam thì mỗi quốc gia sẽ đại diện cho một dân tộc, và mỗi dân tộc chỉ có một quốc gia duy nhất. Chính vì thế, khi nghiên cứu về Phù Nam và Chân Lạp, nhiều người đã lầm tưởng đó là hai quốc gia dân tộc của hai sắc dân khác nhau. Kỳ thực, nếu người ta chịu khó nghiên cứ văn hóa Ấn Độ và Châu Âu cổ đại thì người ta biết rằng, ở nhiều khu vực, một dân tộc có thể thành lập nhiều vương quốc khác nhau, các vương quốc này tồn tại trong mối quan hệ đồng minh, lãnh tụ – chư hầu, trong đó một quốc gia hùng mạnh nhất được gọi là quốc gia lãnh tụ, cũng như «thiên triều» trong lịch sử người Tàu. 

Cụ thể, ta thấy các vương quốc Ujina, Kalinga, Kupta, điều là các vương quốc riêng biệt nhưng quy tụ lại, đó cũng chỉ là các lãnh thổ của của tộc người Kalinga mà thôi.

Người Khmer, có nguồn gốc ở Ấn Độ cũng không ngoại lệ. Sơ khởi, người Khmer có nhiều vương quốc lớn nhỏ khác nhau, dẫn dà những vương quốc nhỏ vị vương quốc lớn thâu tóm chỉ còn lại các vương quốc lớn. Funan và Chân Lạp là hai vương quốc khác nhau, nhưng là hai quốc gia của người Khmer.

Những giả thuyết cho rằng cư dân vương quốc Phù Nam là người Indonesia như của bà Marillia Albansèse và ông Bernard Philippe Groslier là hoàn toàn sai lầm. Tuy vậy, giả thuyết này vẫn được người Việt sử dụng và căn cứ vào đó khẳng định rằng Khmer không phải là chủ nhân đầu tiên của vùng đất Kampuchea Krom hiện nay.

Vương quốc Chân Lạp có quan hệ mật thiết với người Trung Hoa từ thế kỷ thứ VI. Chính đức vua Cittrasena đã dẫn đầu sứ đoàn đi Trung Hoa. Tất cả các sự kiện này được người Trung Hoa ghi lại trong chính sử của Nhà Tùy (隋) và Nhà Đường (唐). Trung Hoa là người gọi tên vương quốc của người Khmer này là Zhenla (真臘) Hán cổ đọc là «Chen Lắp» và Việt đọc là « Chân Lạp»  

Ông Paul Poliout, chuyên gia nghiên cứu tiếng Hán cổ viết rằng: «Cho đến tận ngày nay, chúng ta vẫn chưa hiểu Chân Lạp hay Chen Lăp có nghĩa là gì».

Điều đó chứng tỏ, «Chân Lạp» hay «Chen Lap» mà người Tàu đặt cho vương quốc của người Khmer không phải là tiếng Tàu mà là ghi lại cách gọi của người Khmer.

Có giả thuyết cho rằng «Chen» chắc chắn là Trung Quốc. Chen Lăp có thể là do người Trung Hoa đọc sai chữ Chen Riep (ចិន​រាប) hay Chen Rap (ចិន​រ៉ាប) thành Chen Lap (do Hán cổ không có âm «r» như tiếng Khmer). Chen Lâp có thể là Chen Rap hay Chan Riep cũng tương tự như Siem Riep là tên một tỉnh của Kampuchea ngày nay. Siem Riep có nghĩa là «Người Siem thua trận». Nếu theo giả thuyết này thì Chân Lạp hay Chen Lăp nghĩa là «người Trung Hoa thua trận». Giả thuyết này hoàn toàn không hợp lý bởi không có cuộc chiến nào giữa người Khmer và người Tàu cả, thế nên không có việc Tàu thua trận.

Có giả thuyết khác cho rằng Chân Lạp hay Zhenla được viết bằng chữ Tàu cổ là 真蠟 , giản thể là 真腊 . Trong đó 真 (chân) nghĩa là «thật», «thiệt», «nguyên chất», còn 蠟 (lạp hay rệp) có nghĩa là «sáp». Sở dĩ vương quốc này được gọi là Chân Lạp, hay «Sáp Nguyên Chất» là do người Tàu xưa sang xứ này giao thương và thường mua được mật ong và sáp thơm chất lượng cao nên quen gọi xứ này là «Sáp nguyên chất», hay «Chân Lạp». Giả thuyết này cũng có phần nào đó đáng quan tâm bởi khu vực mà được cho là cảng biển thương mại lớn của vương quốc này (thường được người Việt quen gọi là Óc Eo hay O Keo) được người Khmer gọi là Kramoun Sor (ក្រមួន ស Sáp Trắng), tên gọi này ngày nay vẫn được người Khmer dùng để gọi tên địa danh của tỉnh mà người Việt gọi là «Kiên Giang». 

Theo ông Thach Tan Dara, nhà sáng lập Liên minh Khmer Kampuchea Krom (KKF) thì Kramoun Sor là âm trại của «Kramoun Sotr» (ក្រមួនសុទ្ធ), nghĩa là «sáp nguyên chất». Có thể khi thương nhân nhà Đường cập cảng thông thương và hỏi người dân địa phương và biết được xứ này có tên gọi là «sáp nguyên chất». Do người Tàu có 3 cách gọi tên người, địa danh nước ngoài là: Chuyển tự sao cho âm đọc gần giống tiếng bản xứ, Dịch nghĩa từ tiếng bản xứ sang tiếng Tàu, và Đặt tên mới bằng tiếng Tàu. Do đó, họ có thể đã dịch «sáp nguyên chất» thành Chân Lạp (真蠟). 

Người Tàu có gọi vương quốc Khmer là Chân Lạp hay «Sáp nguyên chất» hay gì đi chăng nữa thì đó cũng giống như Funan (Phù Nam), đều không phải là tên mà người Khmer gọi vương quốc được sáng lâp bởi Bà La Môn Kampu (ព្រាហ្មណ៍​កម្ពុ).

Vương quốc tên là Kampuchéah (កម្ពុជៈ) là vương quốc được Bà La Môn Kampu hay triều đại Kampu lập nên. Kampuchéah cũng có thể là tên được lấy theo tên của vương quốc Kambuja ở Ấn Độ hồi thế kỷ thứ VII trước Tây lịch, nhưng nó là chính thức mà người Khmer gọi tên quốc gia được người ta biết là «Chân Lạp». 

Cái tên «Kampuchéah» của người Khmer được người Chăm khắc trên bia đá Po Nagar (ពោនគរ) lần đầu tiên vào năm 817, Tây lịch.

Sứ thần Chu Đạt Quan sống ở thành phố Angkor của người Khmer từ năm 1296 đến 1297 cũng khẳng định, vương quốc của người Khmer không phải là Chân Lạp. Ông viết lại rằng: «Người dân ở đây gọi vương quốc của họ là Ganbuji» (柬埔寨).

Quy tụ lại, Chân Lạp hay Chenla không phải là tên mà người Khmer gọi vương quốc của mình. Vương quốc này có tên là Kampuchéah (កម្ពុជៈ), tiếng Khmer hiện đại gọi là Kampuchea (កម្ពុជា).